Interesujący wykład poglądów

„Interesujący wykład poglądów Kołłątaja na aktualną sytuację Rzeczypospolitej zawiera jego list do ks. Apolonii Birenowej, pisany z Warszawy do Mitawy około 10 lipca240. Kołłątaj wyrażał w nim obawę przed grożącym Rzeczypospolitej nowym rozbiorem, do którego mogłoby doprowadzić porozumienie między dworem berlińskim a dworem petersburskim. Podkreślał, że wszystkie decyzje polityczne zostały w Warszawie zawieszone do chwili nadejścia odpowiedzi ze stolicy Rosji. Lękał się o decyzję króla w razie odpowiedzi niekorzystnej. Zwracał uwagę, iż „wszyscy ludzie dobrze myślący chcą takich negocjacji, które dałyby nam pewność, że nie zostaniemy pozbawieni tej narodowej siły zbrojnej, której utworzenie kosztowało nas tyle trudów i wydatków. Tutaj jednakże daje się królowi rady zupełnie przeciwne. Zgaduje Pani z pewnością, kto to czyni, gdyż zna Pani dobrze Warszawę, zwyczaje i otoczenie JKMości. ...] Król otoczony przez dwie rady, których głosy nieustannie się krzyżują, nie ma żadnego własnego poglądu. Jego niezdecydowanie dochodzi do tego stopnia, że jeszcze do tej chwili nie udał się do armii, co bardzo poważnie ochłodziło początkowy entuzjazm. Obywatele, którzy mają wzrok utkwiony w stolicę, niepostrzeżenie tracą odwagę". Kołłątaj wyrażał również zdziwienie z powodu ciągłego odwrotu armii ks. Józefa bez podejmowania bitwy i przypisywał tę rejteradę „wzmagającym się z dnia na dzień intrygom dworskim". Ten obszerny i bardzo ciekawy list Kołłątaja, dotychczas przez żadnego z badaczy nie dostrzeżony, stanowi dowód, że jeszcze około 10 lipca przywódcy stronnictwa patriotycznego uważali demonstracyjny wyjazd króla „do obozu" nie tylko za wskazany, ale wręcz za konieczny, co zadaje kłam jednemu z najważniejszych punktów późniejszych apologii Stanisława Augusta.“(10)